KULTURA

Historia

W XIII w. trwały intensywne walki Zakonu Krzyżackiego, Mazowsza i Rusi z plemionami jaćwieskimi, m.in. Połekszanami zamieszkującymi okolice rzeki Ełk. Trudne warunki naturalne okolic Biebrzy oraz stałe najazdy sąsiadujących władców nie sprzyjały kształtowaniu się stałego osadnictwa.

Biebrza
Nazwa rzeki Biebrza pojawia się w dokumencie z 1358 r., w którym Książe Kiejstut zatwierdza i opisuje granicę pomiędzy Litwą i dystryktem Grodzieńskim, a ziemią księcia Siemowita Mazowieckiego i jego dystryktami wizneńskim i goniądzkim. W dokumencie tym Bebrza występuje w formie nazwy polskiej ("a Bebrza directe ad Thargouisko..."). Bóbr jest ruską formą nazwy. Notatka z Kroniki krzyżackiej Dusburga z 1326 r. podaje Biber. Jest to dosłowne niemieckie tłumaczenie nazwy rzeki (Biber — bóbr), które mogło pochodzić zarówno z formy polskiej, jak i ruskiej. W traktacie Witolda z Krzyżakami z 1398 r. pojawia się Beber. Zniekształcenie to można pochodzić z Bebrza lub z Bóbr. Na ziemiach polskich jest kilka rzek, których nazwa pochodzi od bobrów. Nazwy te jednak zawsze brzmią: Bóbr, Bober, nigdy zaś Biebrza. Skąd ten wyjątek? Litewski wyraz babras, bebras, bebrus oznaczający bobra przynosi wyjaśnienie. Nazwa polska Biebrza pochodzi od litewskiego słowa określającego bobra. Stanowi ona nawarstwienie na wcześniejszej nazwie bałtyckiej (Litwini są potomkami Bałtów. Jaćwingowie i Połekszanie to plemiona bałtyckie, które w przeszłości były obecne w dolinie Biebrzy: patrz poniżej).

Jaćwingowie byli ludem bałtyjskim zaliczanym do plemion pruskich. Zamieszkiwali obszar położony między Biebrzą na południu, Niemnem na wschodzie i północy oraz wielkimi jeziorami mazurskimi na zachodzie. Przybyli tu wraz zinnymi plemionami Bałtów znad środkowego Dniepru i Prypeci ok. VI w. n.e. Jednym z plemion jaćwieskich zamieszkujących okolice rzeki Ełk byli Połekszanie.
W 1254 r. Siemowit, Daniło oraz wojska księcia Bolesława Wstydliwego zaatakowały Jaćwież. Połekszanie uznali wyższość najeźdźców. Zobowiązali się do płacenia danin i budowania grodów. Południowa część Połeksza, tj. obszar między okolicą rzeki Wissy , Biebrzy i Netty przypadł Mazowszu. Rozpoczęła się kolonizacja tych ziem przez polski żywioł etniczny. Wyprawy krzyżackie z lat 1278 - 1283 dopełniły dzieła zniszczenia. Jaćwież przestała istnieć. Rozpoczęła się walka o ziemie pojaćwieskie pomiędzy najeźdźcami.
Część ludności Krzyżacy wysiedlili do Sambii. Niedobitki Jaćwingów, Połekszan i Prusów uciekły na teren Litwy, Rusi i Mazowsza. Osiedlani przez książąt mazowieckich na prawie rycerskim otrzymywali ten sam herb o nazwie Prus. Od tych plemion bałtyckich pochodzą rodziny drobnej szlachty na Mazowszu, a nawet w Wielkopolsce. Jeszcze w XV w. ich potomkowie używali przeważnie imion przodków, np. Lankuna, Skierdo, Prejtor, Waga, Nienałt, Santor, Narwot itd.
Ślady obecności Połekszan i innych plemion bałtyjskich w okolicach Biebrzy, zachowane są w reliktach miejscowego nazewnictwa. Pochodzenia bałtyjskiego są nazwy rzek: m.in. - Ełk, Dybła, Wissa, Kubra, Netta, Biebrza oraz miejscowości Dobarz, Rajgród, Bełda, Kurejwa, Danowo i Jatwieź. Wyraz Ławki w nazwie dużego kompleksu bagien w południowej części Doliny Biebrzy Bagno Ławki ma także bałtyjski rodowód .


Połekszanie

Dane historyczne wspominające Połeksze są bardzo nieliczne i pochodzą tylko z lat 1192- 1273. Interesującą wiadomość przekazuje Kronika Wielkopolska, wg której książę Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków (1226), by pomogli mu odeprzeć ataki pogańskich Prusów i .....Połekszan.
Połekszanie byli ludem bałtyjskim i należeli do zespołu plemion jaćwieskich. Najbliżej byli spokrewnieni z plemionami pruskimi, a w dalszej kolejności - z litewskimi.
Nazwa Polexia, Połeksze oznaczała krainę nad rzeką Łek (=Ełk, Lyck), prawobrzeżnym dopływem środkowej Biebrzy. Nazwa Łek jest pochodzenia bałtyjskiego - słowiańskiego.
Litewskim słowem - lukne, czeskim - lekno, staropolskim - łekno określano lilię wodną, grzybień, grążel. Rzeka Ełk oznacza więc rzekę porośniętą grążelem lub grzybienianiami pospolicie zwanymi liliami wodnymi. Grążele do dziś obficie porastają tę rzekę. Nazwa Łek ma liczne i stare odpowiedniki przede wszystkim na ziemiach bałtyjskich i północno - zachodnio - słowiańskich.
Osią osadniczą Połeksza była rzeka Łek (Ełk). Strefę graniczną od zachodu stanowił kompleks Wielkich Jezior Mazurskich (Mamry-Niegocin-Śniardwy) z przylegającymi puszczami. Granicę od północnego zachodu wyznaczały puszcze, zachowane częściowo do dziś (Puszcza Borecka i Romincka). Sąsiadami Połekszan od północnego-wschodu byli Jaćwingowie sensu stricto, zamieszkujący okolice Czarnej Hańczy. Szeroką strefą graniczną Połekszan od wschodu były knieje, których pozostałości stanowi obecnie Puszcza Augustowska, zaś od południa - Błota Jaćwieskie, wypełniające kotlinę Biebrzańską. Rzeka Wissa oddzielała Połeksze od Mazowsza.

Stabilizacja Osadnictwa

Przełom wieku XIV na XV przyniósł koniec wojen w regionie i stabilizację osadniczą. Wielcy Książęta Litewscy stopniowo utrwalali swe panowanie na Podlasiu i nad Biebrzą. Władcy Mazowsza ustąpili z ziemi goniądzkiej i rajgrodzkiej.
We wrześniu 1422r. układem melneńskim ostatecznie dokonano podziału ziem zajmowanych przez Jaćwingów i Połekszan. Wytyczanie granicy krzyżacko-litewskiej. rozpoczęto w Kamiennym Brodzie na rzece Ełk w pobliżu jeziora Toczyłowa i jeziora Greywy. Granicę poprowadzono dalej przez puszczę, środek jeziora Rajgrodzkiego, do uroczyska Preywysti i dalej na północ. Rzeka Ełk stała się na półtora wieku granicą mazowiecko-litewską, a później granicą woj. mazowieckiego i podlaskiego.
W 1545r. we wsi Bogusze przy Kamiennym Brodzie, na styku trzech granic: Mazowsza, Litwy i Prus ustawiono słup graniczny z inskrypcją i herbami. Zabytek ten istnieje do dziś. Granica wyznaczona w XV w. przetrwała do 1939r.
Województwo podlaskie zostało około 1520r. formalnie wydzielone przez administrację litewską z województwa trockiego. Rzeki Ełk i Biebrza tworzyły wschodnią, a Netta i Brzozówka wyznaczały zachodnią granicę. W 1569 r. całe województwo podlaskie włączono do Korony, a granica między Wielkim Księstwem Litewskim a państwowym obszarem polskim ustaliła się na Brzozówce i Sokołdzie Lackiej. Stan ten trwał do końca Rzeczpospolitej Szlacheckiej.
XV w. przyniósł dynamiczny rozwój stałego osadnictwa w okolicach Wizny, Trzciannego i Rajgrodu. W XVI w., rozpoczęła się kolonizacja rejonu na południe od Grajewa, w okolicach Goniądza i Lipska. W okresie tym wystawiono akty fundacyjne dla kościołów oraz erygowano większość parafii w regionie, osadzając we wsiach drobną szlachtę mazowiecką, bądź ludność ruską i litewską z Wlk. Księstwa Litewskiego. Część osadników stanowili prawdopodobnie potomkowie uciekinierów z Jaćwieży.
Pas puszcz między Brzozową a Sidrą był kolonizowany na większą skalę dopiero w XVII i w XVIII w.
Najazd szwedzki (1655-1660) i wojna północna były brzemienne w skutkach dla regionu. Oddziały szwedzkie, moskiewskie rabowały i niszczyły wsie oraz miasteczka nad Wissą, Ełkiem, jez. Rajgrodzkim i Biebrzą. Przywleczona przez obce wojska epidemia dżumy i cholery zdziesiątkowała ludność.
W XVIII w. dzięki znacznemu przyrostowi ludności i podnoszeniu się z upadku gospodarczego całego kraju ponownie zasiedlono i zagospodarowano zniszczone wsie i miasta. W drugiej połowie XIX w. osadnictwo zajęło słabe ziemie licznych grądów bagiennych w ramionach Jegrzni i Ełku.
W latach 1795 - 1807 cała dolina Biebrzy została zajęta przez Prusy i weszła w skład departamentu białostockiego. W roku 1807 Biebrza stała się rzeką graniczną. Ziemie na północ od Biebrzy zostały włączone do Księstwa Warszawskiego (niezależnego państwa pod protektoratem Napoleona; 1807 - 1815), a na południe do Rosji carskiej. Od 1815r. do odzyskania przez Polskę niepodległości cała Dolina Biebrzy znalazła się w strefie wpływów Rosji. Biebrza stanowiła jednak ciągle granicę: pomiędzy Rosją a utworzonym w 1815r. Królestwem Polskim (połączonym unią personalną z Rosją; car był królem polskim i zwierzchnikiem sił zbrojnych, mianował wyższych urzędników, prowadził politykę zagraniczną).


Eksploatacja puszczy i bagiennych łąk.

Dolinę Biebrzy we wczesnym okresie historycznym porastały puszcze. Jej Eksploatacja mogła rozwijać się dopiero po ustaniu wojen. Przybywali do niej myśliwi, rybacy, kosiarze trawy i pasterze bydła ze swoimi stadami. W puszczy były letnie mieszkania bartników, zwane stanami i budami. Taki stan gospodarowania istniał już co najmniej w XIV w. Potwierdza to dokument wystawiony w 1379 r. przez Krzyżaków, w którym zobowiązali się nie utrudniać wyliczonych form eksploatacji puszczy przez Rusinów i Grodnianów.
Za prawo wchodzenia do puszczy i korzystania z jej bogactw bartnicy, rybacy, łowcy dawali daniny miodowe, woskowe, rybne i leśne do Wizny, Goniądza i Rajgrodu, w których rezydowali namiestnicy władców. Np. za korzystanie z boru, tj. 60 barci należało uiścić 1 rączkę miodu rocznie (ok. 10,5 garnca).
Bartnicy i rybacy mieli w puszczy tylko budy i szałasy, nieraz bardzo odległe od ich wsi. Np. bartnik spod Grodna w 1419r. miał do przebycia 3 dni drogi. Trwałych budynków nie wolno było wznosić. W swoich prowizorycznych pomieszczeniach mieszkali okresowo. Wraz z rozwojem osadnictwa i przemysłu leśnego zmniejszał się zasięg bartnictwa leśnego i podupadał handel miodem i woskiem. Barcie z reguły były wyłączane z nadania, ale poszczególne drzewa po wycięciu dookoła lasu nie utrzymywały się długo. Ostatnim rezerwatem bartnictwa pozostała jeszcze puszcza Dybła i bagienne grądy doliny Biebrzy. W 1565 r naliczono w puszczy Dybła około 800 barci, w 1617 r. zaś - około 3600. Bartnictwem zajmowało się wiele drobnej szlachty, która w sprawach dotyczących bartnictwa podlegała wraz z innymi bartnikami sądom bartnym. Sądy bartne generalne odbywały się w Wiźnie, a zwykłe w Wąsoszu. Do puszczy tej należały również obszerne łąki w jej środku i na skrajach nad Ełkiem i Biebrzą, z których za osobną opłatą w pieniądzach, kapłonach i owsie korzystali chłopi z okolicznych wsi i miast z Korony, Wielkiego Księstwa Litewskiego a nawet z Prus.
W 1565 r. na grądach na południowym skraju Czerwonego Bagna w Kopytkowie i Jasionowie rozpoczęli służbę tzw. osocznicy. Mieli oni chronić puszczę przed kradzieżami drewna oraz zwierzynę przed kłusownikami w leśnictwie Knyszyn. Z zadań wywiązywali się bardzo sumiennie. Za służbę mieli prawo do brania od 40 do 60 stogów siana rocznie, tj. wykoszenia obszaru około 160-240 ha bagiennych łąk.
Akcja osadnicza prowadzona od XV w. sprawiła, że charakter puszczański zachowały dziś jedynie obszary na północ od doliny Biebrzy (płd. część Puszczy Augustowskiej). Prace melioracyjne a także budowa w XIX w. kanałów: Augustowskiego, Woźnawiejskiego i Rudzkiego zmieniły charakter obszarów bagienno torfowych doliny Biebrzy.

Żydzi nad Biebrzą

W latach 20-tych XVI w. wypędzono Żydów z wielu miast Wielkopolski, Małopolski i Mazowsza, które uzyskały przywilej de non tolerandis Judaeis. 20 lat później miały miejsce poważne prześladowania Żydów w miastach czeskich, austriackich i niemieckich. Wielu z nich uciekało na wschód. Znaleźli tu dogodne warunki do osadnictwa dzięki anulowaniu w 1503 r. przez Wlk. Księcia Aleksandra, dekretu z 1495 r. nakazującego Żydom opuszczenie Litwy. Osiedlani byli w miastach, miasteczkach i wsiach.
W okolicach Biebrzy, najwcześniej pojawili się w Tykocinie (1522), Nowym Dworze (1540) i Rajgrodzie (1587). W I poł. XVII w zawitali do Knyszyna, Goniądza i Jasionówki . W II połowie tego wieku byli obecni w Sidrze, Lipsku, Dolistowie, Suchowoli a na początku XVIII w. w Dąbrowie Białostockiej i Trzciannem.
Rozbiory Rzeczpospolitej pod koniec XVIII w. zmieniły sytuację prawną tej społeczności. Nieciekawie wyglądała sytuacja Żydów zamieszkujących ziemie podległe administracji rosyjskiej. Od 1815r. cała Dolina Biebrzy znajdowała się w strefie wpływów Rosji. Powołane przez cara w 1835r. strefy osiedlenia szczególnie uprzykrzyły im życie, zmuszając tysiące Żydów do zmiany miejsc zamieszkania. Wielu z nich wędrowało na zachód Imperium Rosyjskiego, a więc również w okolice Biebrzy.
Wiek XIX zmienił charakter etniczny miast i miasteczek. W oparciu o rosyjski spis powszechny z 1897r. można stwierdzić, że przeważała w nich zdecydowanie ludność żydowska. Największy odsetek ludności żydowskiej odnotowano w Trzciannym - 98, 4 %, około 75 % w Janowie, Dąbrowie Białostockiej i Jasionówce, a 60 % w Goniądzu, Suchowoli i Korycinie. W pozostałych miejscowościach starozakonni stanowili zazwyczaj około 50 % liczby mieszkańców.
W okresie międzywojennym Żydom w Polsce sprzyjała polityka marszałka Piłsudckiego. W każdej żydowskiej gminie nad Biebrzą, mimo różnego rodzaju antysemickich ekscesów, mogły funkcjonować liczne szkoły i gimnazja.
Agresja nazistowskich Niemiec na sowiecką Rosję 22 VI 1941 - okazała się dramatyczna dla historii Żydów zamieszkujących Europę Środkową. Nad Biebrzą przyniosła koniec ich osadnictwa. Po kwitnącej tu przez kilkaset lat kulturze, setkach szkół, bibliotek i synagog zostały jedynie resztki cmentarzy (m.in. w Nowym Dworze, Lipsku, Goniądzu i Trzciannem).

Więcej o sztetl (jęz. angielski):
http://www.radzilow.com
http://www.szczuczyn.com
http://www.wizna.com


Literatura:

1. Nalepa J., Połekszanie - Plemie jaćwieskie u półocnowschodnich granic Polski [w:]
Rocznik Białostocki, r. 1967, t.7.
2. Kamiński A., Wizna na tle pogranicza polsko-rusko-jaćwieskiego [w.] Rocznik
Białostocki, r. 1961, t.1
3. Kamiński A., Pogranicze polsko-rusko-jaćwieskie.[w:] Rocznik Białostocki, r. 1963, t. 4.
4. Leszczyński A., Struktura społeczna ludności żydowskiej miast i miasteczek dawnego Obwodu Białostockiego w latach 1864-1914 [w.] Miasta północno wschodniej cześć Polski, Białymstok 1982.
5. Studia Podlaskie, t.II, Białystok 1989.
6. Wierzbicka J., Niedaleko od Rajgrodu: Polski Sybir, Rajgród 2003.
7. Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do połowy XVI w. [w.] Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego, t.1, Warszawa 1975 r.
8. Gloger Z., Dolinami rzek, Warszawa 1903; http://univ.gda.pl/~literat/gloger/index.htm